Հնչյունափոխություն

Ժամանակակից հայերենում, եթե բառի վերջից ավելանում է նոր բաղա-
դրիչ, ապա շեշտը տեղափոխվում է վերջին ձայնավորի վրա, օրինակ՝ տո՛ւն-
տ(ը)նակա՛ն։ Այն հնչյունը, որը կորցնում է շեշտը, կարող է փոխվել կամ սղվել։
Բերված օրինակում ու-ն փոխվել է գաղտնավանկի ը-ի։ Հնչյունի այսպիսի
փոփոխությունը, որը պայմանավորված է շեշտի դիրքի փոփոխությամբ, կոչվում է
շեշտափոխական հնչյունափոխություն։
Ժամանակակից հայերենում շեշտի դիրքի փոփոխության հետևանքով շեշտը
կորցնելիս հիմնականում փոխվում են է(ե), ի, ու, ը ձայնավորները։ Հնչյունա-
փոխվում են նաև ույ, յու, յա երկհնչյունները։ Continue reading “Հնչյունափոխություն”

Վանկը հայերենում: Գործնական աշխատանք

Բառի մեկ հնչյունը կամ հնչյունների խումբը, որը արտասանվում է օդի մեկ
մղումով կոչվում է վանկ: Օրինակ՝ ասեղ բառն արտասանելիս աննշան դադարով առանձնանում են ա-սեղ հատվածները։ Հնարավոր է, որ ամբողջ բառն արտասանվի օդի մեկ մղումով, օրինակ՝ դուռ բառն ամբողջությամբ արտասանվում է մեկ շնչով։ Ըստ
այդմ՝ առանձնացվում են արտասանական միավորներ, որոնք կոչվում են
վանկեր։ Բառի այն հնչյունը կամ հնչյունախումբը, որն արտասանվում է օդի մեկ
մղումով, կոչվում է վանկ։ Վերը բերված ասեղ բառը կազմված է ա և սեղ
վանկերից, իսկ դուռ բառը՝ մեկ վանկից: Ըստ վանկերի քանակի՝ բառերը լինում
են միավանկ և բազմավանկ։ Continue reading “Վանկը հայերենում: Գործնական աշխատանք”

Վանկեր

Աստ-ղա-գի-տութ-յու-նը զբաղ-վում է Երկ-րի սահ-ման-նե-րից դուրս գըտ-նըվ-ող մար-մին-նե-րի ու ե-րե-վույթ-նե-րի ու-սում-նա-սի-րութ-յամբ։ Աստ-ղա-գե-տը մի-այն դի-տում ու գը-րան-ցում է երկ-նա-յին ե-րե-վույթ-նե-րը և իր գը-տած փաս-տե-րի հի-ման վրա ա-նում է ընդ-հա-նրա-ցում-ներ։ Այդ իսկ պատ-ճա-ռով, աստ-ղա-գի-տութ-յան ու-սում-նասիր-ման մե-թոդ-նե-րը տար-բեր-վում են Երկ-րի բո-լոր գի-տութ-յուն-նե-րի ու-սում-նա-սի-րութ-յուն-նե-րի մե-թոդ-նե-րից։ Այդ դի-տում-նե-րից ստաց-ված փաս-տե-րը հենց կազ-մում են աստ-ղա-գի-տութ-յան հիմ-քը։ Ներ-կա ժա-մա-նակ-նե-րում գիտ-նա-կան-նե-րի ձեռք բե-րած կու-տակ-ման հա-մար պետք է ե-ղել եր-կար ժա-մա-նակ, և այդ փաս-տե-րի ձեռք բե-րու-մը շա-րու-նակ-վում է մինչ այ-սօր։Աստ-ղա-գի-տութ-յունն ա-մե-նից ա-ռաջ դի-տո-ղա-կան գի-տութ-յուն է։Աստ-ղա-գի-տութ-յան զար-գա-ցումն ա-վե-լի մեծ տեմ-պե-րով սկը-սեց ա-ռաջ գը-նալ, երբ ի-տա-լա-ցի գիտ-նա-կան Գա-լի-լե-ո Գա-լի-լե-յը ստե-ղծեց ա-ռա-ջին հե-ռա-դի-տա-կը, և հե-տո ստեղծ-վցին աստ-ղա-գի-տա-կան այլ գոր-ծիք-ներ։ Այդ տե-սակ գոր-ծիք-նե-րը մարդ-կանց հը-նա-րա-վո-րութ-յուն տը-վե-ցին ա-վե-լի ընդ-լայն-ել Տի-ե-զեր-քի չա-փե-րը, հայտ-նա-բե-րել նոր ե-րե-վույթ-ներ և դը-րանք ու-սում-նա-սի-րել տըվ-յալ ժա-մա-նա-կի գի-տութ-յան հը-նա-րա-վո-րութ-յուն-նե-րին հա-մա-պա-տաս-խան։

Բառ

Տառերի այն խումբը, որը իմաստ է արտահայտում, ունի ինքնուրույն գործածություն կոչվում է բառ: Բառերը կարող են ենթարկվել բառակազմական և ձևաբանական փոփոխության: Բառակազմությանը մասնակցում են արմատները և ածանցները: Բառի հիմնական իմաստն արտահայտող մասը կոչվում է արմատ: Բառի սկզբից կամ վերջից ավեկացվող մասնիկները կոչվում են ածանցներ:

ան-

անհայտ, անտուն, անմիտք

ապ-

ապուշ, ապերախտ, ապաբախտ

դժ-

դժբաղտ, դժգոհ, դժկամ

-ություն

ուրախություն, եղբայրություն, քաջություն

-եղեն

մրգեղեն, ընդեղեն, հացաբուլկեղեն

-իչ

գրիչ, սպառիչ, բացիչ

Տողադարձ

Բառի մի մասը հաջորդ տող փոխադրելը կոչվում է տողադարձ: Տողադարձը կատարվում է բառը վանկերի բաժանելով: Բառամիջի վանկի սկզբում կարող է լինել միայն մեկ բաղաձայն:

Երկու ձայնավորների մեջ եղած միակ բաղաձայնը անցնում է հաջորդ տող:

Երկու բաղաձայնի դեպքում միայն մեկն է անցնում հաջորդ տող:

բառձ-րաց-նել, մի-ջանցք-ներ

Բարդ և ածանցավոր բառերը կարելի է տողադարձել առանց վանկատման, հաջորդ տող տեղափոխելով ամբողջական բառը:

արա-գըն-թաց, արագ-ընթաց, արտա-գրել, շարա-դրություն

Եթե տողադարձը կիսում է “և” տառը “վ”-ն անցնում է հաջորդ տող:

Գործնական աշխատանք

  1. Բառաշարքում ընդգծել տեղանուններից առաջացած անձնանունները:
    Աստղիկ, Անահիտ, Տարոն, Արարատ, Մասիս, Արտավազդ, Տրդատ, Արաքս, Տիգրան, Հրազդան, Տիրան, Սիփան, Վարդան, Վարագ, Վարդուհի, Վան, Աշոտ, Կարին, Գուրգեն, Սևան, Վանիկ, Հրայր, Սասուն, Հարություն, Տաթևիկ, Դավիթ Անի, Նաիրի, Դերենիկ, Նաիրուհի, Եղիազար, Հայաստան, Ալավերդյան, Բասենցյան, Նարեկ, Հասմիկ,  Լոռեցյան, Վանեցյան, Գրիգոր,  Մասիսյանց, Սամվել, Ղափանցյան, Գևորգ, Շիրակյան, Կարինյան:

Continue reading “Գործնական աշխատանք”

Գործնական աշխատանք

54.Բուժ-սպասարկում, խաչ-եղբայր, մեկ-մեկ, հուրի-փերի, հազար վեց հարյուր:

55.Գավառից գավառ, հազար ամյա, քար ընկեց, կանաչ կարմիր, ողջ-ողջ:

56.Քսանհինգամյա, կարծես թե, հլու-հնազանդ, սեւ սպիտակ, դափնեվարդ:

57.Ազգընտիր, փոխարքա, դեպքից-դեպք, երանգ-երնագ, լավ վատ:’

58.Ընկեր-բարեկամ, թեւ ածել, ի լրումն, ժուկով-ժամանակով, դարից դար:

59.Կուժ-կոտրում, բառգիրք, ձորոց ձոր, հայ-արաբական, հանովի-դնովի: Continue reading “Գործնական աշխատանք”

Գործնական աշխատանք

  1. Շատ ու շատ դարեր առաջ սաղարթախիտ անտառում հանդիպեցին ծառերի արքա կաղնին ու հավքերի արքա արծիվը:

Շուրջը տարածած հզոր ճյուղերը՝ կանգնած էր կաղնին՝ ամբողջովին կանաչ, փարթամ տերևներով զարդարված: Խրոխտ ու երկնահուպ կաղնին իշխում էր բոլորի վրա՝ հաստաբեստ ճյուղերի հովհանու տակ պահելով անտառի՝ իր համեմատությամբ գագաթ թվացող բնակիչներին:

Արծիվը՝ բարձրաբերձ քարակարկառների, լերկ լեռնագագաթների վեհապանծ տիրակալը, բացած Continue reading “Գործնական աշխատանք”

Գոյականի թիվը, կազմությունը, օրինաչափություններ, բացառություններ

Միավանկ բառեր՝

գիրք- գրքեր

տուն- տներ

շուն- շներ

աչք- աչքեր

Միավանկ բառերի հոգնակին կազմվում է -եր- հոգնակերտ մասնիկով:

Բազմավանկ բառեր՝

սեղան- սեղաններ

ակնոց- ակնոցներ

գլխարկ- գլխարկներ Continue reading “Գոյականի թիվը, կազմությունը, օրինաչափություններ, բացառություններ”